اجزای تشکیل دهنده جرثقیل متعدد و با بر عهده گیری مسئولیتی خاص توان عملیاتی بینظیری را برای این ماشینآلات قدرتی فراهم میسازند. شناخت این اجزا جهت تعمیر، عیبیابی، بازرسی دورهای و تشخیص وجود یا عدم وجود قطعاتی استاندارد و اورجینال، بسیار راه گشا است.
معرفی تکتک اجزای تشکیل دهنده جرثقیل:
با توجه بهضرورت شناخت اجزای تشکیل دهنده جرثقیل برای فعالان این حوزه اعم از رانندگان، شرکتهای اجاره جرثقیل، کمپانیهای خریدوفروش و مجریان امور باربرداری و بارگیری، به معرفی تکتک این قطعات میپردازیم.
1- اولین قطعه: قلاب
قلابها در تناژهای مختلف از قطعات لازم بهمنظور اتصال بار به بالابر و به افکت نهایی بوده و از طراحیهای متفاوتی نیز برخوردار هستند. البته درستی عملکرد قلاب نقش بسیار مهمی در حفظ ایمنی بار و جرثقیل داشته، بنابراین باید توان تحمل وزن این قطعه قبل از بهرهبرداری موردسنجش قرارگیرد.
2- دومین قطعه: بالابر (درام)
بالابر از اجزای تشکیل دهنده جرثقیل در سه مدل دستی، برقی و پنوماتیک (هوای فشرده) طراحیشده و به کمک طناب سیمی یا زنجیر باعث تغییر وضعیت بار در جهت بالا یا پایین میشود. البته این حرکت بهوسیلۀ مدار هیدرولیک صورت میگیرد که مدار هیدرولیک خود شامل سه بخش اساسی پمپ هیدرولیک (Hydraulic Pump)، قرقره (Pulley) و سیم بکسل (Wire Rope) است.
3- سومین قطعه: پمپ هیدرولیک
بخش اعظمی از فعالیتهای انواع جرثقیل به نیروی هیدرولیکی قدرتمندی وابسته است، زیرا در صورت نبود این نیرو کارایی کلی ماشین مختل میشود. حالآنکه پمپ هیدرولیک مسئول تدارک این نیرو و تقویت آن در طول فرآیند باربرداری است و فشار لازم را به سیستمهای مختلف جرثقیل وارد میسازد.
4- چهارمین قطعه: قرقره
همانطور که اشاره نمودیم، قرقره بخشی از بالابر بوده که بالابر را با استفاده از پمپ هیدرولیک به گردش درآورده و به همان ترتیب سبب حرکت موزون سیم بکسل نیز میشود. در ادامه جسم ارتفاع گرفته و به موقعیت موردنظر انتقال مییابد.
5- پنجمین قطعه: سیم بکسل و طناب
سیم بکسل متشکل از رشتههای فولادی درهمتنیده، به شکل مارپیچ و محکمی بوده که رسالت دربرگیری قلاب را بر عهده دارد. طناب و سیم بکسل از اجزای تشکیل دهنده جرثقیل با حمایت قرقرهها فرآیند جابهجایی بار را به نحو احسنت به انجام میرسانند. البته برای افزایش ایمنی باید تعداد رشتهها و میزان تابیدن آنها جهت افزایش توان تحمل بار سیم بکسل، قبل از هر اقدامی سنجیده شود.
6- ششمین قطعه: بوم (تلسکوپ)
جرثقیل با استفاده بوم یا بازوی فولادی خودکار جابجایی بار بهصورت افقی یا عمودی را به نقاط دور انجام میدهد. پس بوم مهمترین قسمت جرثقیل، برای نیل به اهداف اصلی این سازه عظیم است. چراکه هر چه بازوی جرثقیل بزرگتر باشد، بار به نقطهای دورتر فرستاده میشود. بوم در دو مدل بوم مشبک (Lattice Boom) بهصورت شبکهبندی شده و از جنس فولاد، با استحکام بالا و وزن کم و بوم هیدرولیک (Hydraulic Boom) با ساختار تلسکوپی، مشتمل برمدار هیدرولیک و فشار به پیستون، وجود دارد.
7- هفتمین قطعه: بدنه جرثقیل
بدنه جرثقیل غالب کلی ماشین را از چند نوع فلز و آلیاژ با وزن کم و توانایی استحکام بالا تشکیل داده و فضایی مناسب جهت اتصال بوم، جکها و سایر مکانیزمها را فراهم میسازد. باآنکه بدنۀ انواع جرثقیل تا حدودی باهم مشابه هستند، اما تفاوتهای جزئی در اتاق فرمان یا لیورها به چشم میخورد.
8- هشتمین قطعه: جکهای تعادلی
یکی دیگر از اجزای تشکیل دهنده جرثقیل جکها، با توان حفظ ثبات و ارتقای ایمنی هستند و غالباً به پمپ هیدرولیکی و تلسکوپ مجهز میباشند. این اجزا بافاصله دادن جرثقیل از زمین، فشار از چرخ ها و بهتبع لاستیکها و تمرکز بار در یک بخش را برطرف میسازند. همچنین وزن بار را در سطحی بیشتر تقسیم نموده تا جرثقیل توانایی بلند کردن بار بیشتری را داشته باشد.
9- نهمین قطعه: وزنههای تعادلی
برخلاف جکهای تعادلی که در زمان سکون به کار میآیند، وزنههای تعادلی حفظ ثبات جرثقیل را در زمان حرکت تضمین میکنند. بدین ترتیب به تعدیل سازی فشار بار در زمان حرکت و ثبات پایههای جرثقیل روی سطح زمین پرداخته، زیرا این فشار پتانسیل بر هم زدن تعادل ماشین را بالا میبرد. پس هر چه میزان بار جابجا شده توسط جرثقیل افزایش یابد به تعداد وزنههای تعادلی نیز باید افزود.
10- دهمین قطعه: وینچ
وینچ در دو نوع زنجیری در ظرفیتهای پایین کمتر از ۲ تن و بکسلی در جرثقیلهایی با ظرفیت بالا جهت نگهداری کابلها یا طنابهای سیم به کار میرود. بدین ترتیب وینچ به بالا و پایین نمودن منظم و اصولی کابلها کمک مینماید.
11- یازدهمین قطعه: دنده روتکس
دنده روتکس معمولترین اجزای تشکیلدهنده جرثقیل کامیونی بوده و بهطورکلی بهعنوان یکدنده چرخشی بزرگ با دندانههای خارجی یا داخلی تعریف میشود. این دنده معمولاً از جنس فولاد سخت بوده و برای تحمل بارهای سنگین و گشتاورهای بالا طراحیشده است. دنده روتکس معمولاً در قسمتهای گردان جرثقیل مانند قسمت پایه یا گردان استفادهشده تا امکان چرخش و جابجایی بار را فراهم کند.
12- دوازدهمین قطعه: چرخدستی
چرخدستی در جرثقیل که اغلب به آن «کالسکه» نیز گفته میشود، بخشی است که روی تیر اصلی جرثقیل حرکت کرده و وظیفه حرکت بالابر جرثقیل را به همراه بار معلق، به طول تیر دارد. این حرکت افقی به جرثقیل امکان داده تا بار را در راستای عرضی جابجا و موقعیت دقیقی را برای بلند کردن یا قرار دادن بار فراهم آورد.
13. سیزدهمین قطعه: چرخ ها و تراک
در زمینهای دارای پستیوبلندی، چرخ ها و در زمینهای نرم و گلآلود، تراکها امکان حرکت متعادل را برای جرثقیل بر روی سطح زمین میسر میسازند. البته باید توجه داشت که جرثقیلهای تراکدار حرکت کندتری داشته، اما از پایداری بیشتری برخوردار هستند.
14- چهاردهمین قطعه: پل
پل تیر اصلی افقی جرثقیل بوده که در طول دهانه (فضای بین ستونها) امتداد دارد و چرخدستی روی آن حرکت میکند. پل بار اصلی را تحمل کرده و معمولاً از تیرهای فولادی سنگین ساخته میشود.
15- پانزدهمین قطعه: ستونها
یکی دیگر از تأثیرگذارترین اجزای تشکیل دهنده جرثقیل ستون این سازههای عمودی بوده که پل را نگهداشته و وزن جرثقیل و بار را به زمین منتقل میکند. این ستونها باید بسیار محکم باشند تا در برابر بارهای سنگین و تنشهای وارده مقاومت کنند.
16- شانزدهمین قطعه: جیب (کنسول)
یک بازوی افقی یا شیبدار که از پل یا ستون بیرون میآید و برای دسترسی به نواحی دورتر یا جابجایی بار در خارج از محدوده پل استفاده میشود.
17- هفدهمین قطعه: باند (ریل)
مسیرهای فولادی که پل و چرخدستی روی آنها حرکت میکنند. باندها باید صاف و دقیق نصبشده تا حرکت روان و ایمن جرثقیل تضمین شود.
18- هجدهمین قطعه: بارکش انتهایی
سازههایی در میان اجزای تشکیلدهنده جرثقیل در دو انتهای پل که چرخها و مکانیزمهای حرکت پل را در خود جایداده و وزن پل و بار را به باندها منتقل میکنند.
19- نوزدهمین قطعه: سیستم برق
شامل کابلها، تابلوهای برق، اتصالات و سیستمهای ایمنی که برق موردنیاز موتورها و سایر تجهیزات جرثقیل را تأمین مینمایند.
20- بیستمین قطعه: موتور گیربکس
سیستمهایی که نیروی لازم برای حرکت پل، چرخدستی و بالابر را تأمین میکنند. گیربکسها گشتاور موردنیاز را افزایش داده و سرعت را کنترل میکنند.
21- بیست و دومین قطعه: ضربهگیرها
قطعاتی در میان اجزای تشکیلدهنده جرثقیل که در انتهای حرکت پل و چرخدستی نصبشده تا از برخورد آنها با موانع جلوگیری نموده و ضربه را جذب نمایند.
22- بیست و سومین قطعه: افکتورهای نهایی (ابزارهای بالابر)
شامل قلابها، مگنتها، گیرهها و سایر ابزارهایی بوده که به جرثقیل متصل و برای گرفتن و جابجایی بار استفاده میشوند.
معرفی مختصر اجزا تشکیلدهنده انواع جرثقیل:
حال که بهطورکلی با اجزای تشکیلدهنده جرثقیل آشنا شدهاید بهتر است، کمی جزئیتر به این مقوله بپردازیم. بدین ترتیب این اجزا را برای هر جرثقیل بهصورت جداگانه معرفی مینماییم.
اجزا تشکیل دهنده جرثقیل ماشینی (متحرک):
مرکز چرخش، چرخدنده، سیلندر بالابرنده بوم، اتاق راننده، سر بوم اصلی، بوم افزایشی، هوک (قلاب)، بالابر اصلی، بالابر کمکی، وزنه تعادلی، موتور و کفشک جکهای تعادلی در کنار یکدیگر عملکرد جرثقیل ماشینی را تضمین میکنند.
اجزا تشکیل دهنده جرثقیل بازویی:
ستون یا پایه برای اتصال بازو و تحمل وزن جرثقیل، موتور بالابر برای حرکت عمودی بار، چرخدنده و سیستم چرخش برای حرکت افقی بازو و قلاب و سیم بکسل برای اتصال بار از اجزای غیرقابلانکار جرثقیل بازویی هستند. ولی سیستم کنترل برای هدایت و ایمنی کار، سیم بکسل برای حمل بار و انتقال نیرو و سیستم کنترل (مجموعهای از دکمهها، اهرمها و مدارهای الکتریکی برای کنترل حرکت جرثقیل) نیز از قطعات ضروری هستند.
اجزا تشکیل دهنده جرثقیل سقفی:
سیستمها و موتورهای قدرت، قطعات الکتریکی، قطعات مکانیکی و کنترلها از مهمترین اجزای تشکیل دهنده جرثقیل سقفی هستند. ولی قطعات دیگری مانند تیرپل (شامل تیرهای فولادی A-36)، قاب واگن برقی (با شکل، ابعاد و وزن متغیر) و تجهیزات بالابری (شامل بلوک هوک، ریل باند، چرخدستیهای زنجیری و بالابر با کابل استیل) نیز این ماشین را تقویت نمودهاند.
اجزا تشکیل دهنده جرثقیل کارگاهی:
از اجزای تشکیل دهنده جرثقیل کارگاهی نیز باید به بازو (بوم) قسمت اصلی برای حمل بار، موتور و سیستم بالابر برای حرکت عمودی بار، پایه و سیستم تعادل برای پایداری دستگاه، قلاب و سیم بکسل برای اتصال بار به جرثقیل و سیستم کنترل جهت هدایت و تنظیم حرکات، اشاره نمود.
اجزا تشکیل دهنده جرثقیل دروازهای:
تیر اصلی (شامل کابین کنترل، سیستمهای مختلف الکترومکانیکی یا دروازههای دسترسی)، چرخدستی متناسب با نیاز هر جرثقیل و با توجه به ظرفیت بار و نوع سرویس، قلاب جرثقیل (متشکل از طناب قلاب و بالابر و دو یا چند قرقره و یک طناب، کابل یا زنجیر) نیز از اجزای تشکیل دهنده جرثقیل دروازهای به شمار میروند.
اجزا تشکیل دهنده جرثقیل برجی:
اجزای جرثقیل برجی نیز متشکل از گردون (جهت امکان گردش فلش و بازوی تعادلی روی تاور)، کابین اپراتور، جیب یا فلش (مکان نصب اتاقک بازرسی، شاریوت یا همان کالسکه با قلاب و سایر متعلقات)، قلاب دارای شیطانک (قلاب ضامن) و بلوکهای بتونی در قسمت انتهای بازوی تعادلی باهدف اتصال مطلوب به زمین، است.
کلام آخر:
شناخت اجزای جرثقیل و درک عملکرد هر جزء به افزایش ایمنی و کارایی در حین کار با جرثقیل کمک میکند. همچنین این دانش امکان عیبیابی سریع و دقیق در صورت بروز مشکل را فراهم ساخته که درنهایت به کاهش هزینهها منجر میشود.